Open YouTube

2026-06-29 - Openbaar verhoor Femke Halsema

Debat Indirectdutchnlpublicupdated Jun 30, 2026, 11:22

Read in about 8 minutes instead of watching 165 minutes.

Opening en doel verhoor

De parlementaire enquêtecommissie opent het openbare verhoor van Femke Halsema over de coronaperiode, met nadruk op de avondklok en maatschappelijke onrust.
Halsema legt de belofte af om de waarheid te spreken en wordt bevraagd als burgemeester van Amsterdam tijdens de pandemie.

Sociale impact op jongeren en kwetsbaren

Halsema noemt de gevolgen voor jongeren een van de ernstigste effecten van de pandemie, naast ziekte en sterfte.
In Amsterdam hadden veel jongeren geen computer of geschikte studieplek; de stad verspreidde in de eerste maanden ongeveer 7.000 computers.
Zij zag snel isolement, mentale problemen, zorgen over huiselijk geweld en grote problemen bij jongeren en jongvolwassenen.
In het Katshuis vroeg zij aandacht voor jongeren, mensen met lage inkomens, kleinbehuisden, ouderen, zieken en mensen afhankelijk van mantelzorg of informele netwerken.
Volgens Halsema was er belangstelling voor de sociale boodschap, maar leidde die nauwelijks tot beleidsverandering door de dominantie van het medische perspectief.
Zij vond dat het OMT een zeer centrale positie kreeg, waardoor bestuurlijke en normatieve afwegingen moeilijker werden.
De werkgroep Sociale Impact Coronamaatregelen moest korte-, middellange- en langetermijneffecten schetsen en voorstellen doen om negatieve sociale effecten te dempen.
Volgens Halsema reageerde het kabinet op het rapport als op een groot dilemma, maar voelden bewindspersonen te weinig ruimte om sociale gevolgen echt in beleid om te zetten.
Zij benoemt ook extra kwetsbaarheid van vrouwen, vooral bij economische afhankelijkheid, beperkte bewegingsruimte, mantelzorgafhankelijkheid en huiselijk geweld.

Noodverordeningen en veiligheidsberaad

Omdat er aanvankelijk geen landelijke wet was, werden coronamaatregelen via regionale noodverordeningen van veiligheidsregio’s ingevoerd.
Het veiligheidsberaad had volgens Halsema geen formele status, maar kreeg een centrale rol in afstemming tussen rijk en veiligheidsregio’s.
De 25 regio’s probeerden één lijn te trekken om landelijke onduidelijkheid door regionale verschillen te voorkomen.
Halsema noemt het langdurige gebruik van GRIP 4 en noodverordeningen achteraf staatsrechtelijk en democratisch kwetsbaar.
In haar regio probeerde zij democratische verantwoording te organiseren via tweewekelijkse brieven aan colleges en gemeenteraden, maar zij noemt dat proces gebrekkig.
Gemeenteraden hadden volgens haar weinig invloed op noodverordeningen en besluitvorming; bij de avondklok konden zij vooral bezwaarbrieven sturen.
Burgemeesters tekenden noodverordeningen en droegen daardoor mede verantwoordelijkheid voor landelijk afgesproken beleid, terwijl de aanwijzingen vanuit het rijk bepalend waren.
Zij vond dat burgemeesters steeds meer in een handhavende rol tegenover hun inwoners kwamen te staan.
De tijdelijke wet maatregelen COVID-19 verbeterde volgens haar de democratische legitimiteit, maar lokale signalen werden daarna minder invloedrijk.
Halsema waarschuwt voor het te vaak benoemen van situaties als crisis en het te snel inzetten van het veiligheidsberaad buiten echte crisissituaties.

Avondklok

Halsema had principiële bezwaren tegen de avondklok omdat zij die zag als vrijheidsontneming die te ver ging.
Zij twijfelde ook aan de effectiviteit en noemt voorbeelden van jongeren die vóór de avondklok bij elkaar gingen logeren.
Binnen het veiligheidsberaad bestonden aanvankelijk brede bezwaren tegen de avondklok; volgens Halsema was er zelfs een meerderheid die de maatregel niet wilde.
Zij vond de onderbouwing van de avondklok kwestieus, mede omdat gedragswetenschappelijke effecten en mentale gezondheid onvoldoende werden meegewogen.
Volgens Halsema had minister Grapperhaus lange tijd moeite met de avondklok en stemde hij uiteindelijk met tegenzin in.
Het veiligheidsberaad legde zich uiteindelijk neer bij de maatregel omdat de Tweede Kamer ermee instemde en bestuurders die moesten uitvoeren.
Halsema zag als alternatief vooral het niet invoeren van de avondklok, omdat de lockdown en schoolsluitingen al zeer ingrijpend waren.
Zij stelt dat de avondklok bijdroeg aan wantrouwen tegen de overheid, doordat de nadruk verschoof van samen handelen naar beheersen en handhaven.
Halsema zegt gewetensnood te hebben gehad over de avondklok en het leegvegen van het Museumplein, maar voerde de regels wel uit.
Zij zegt dat zij aandacht bleef vragen voor jongeren, maar erkent dat haar invloed op de afschaffing van de avondklok beperkt was.
Aftreden heeft zij niet overwogen, omdat zij bestuurlijke eensgezindheid tijdens de crisis zwaarder vond wegen.

Demonstraties en politieoptreden

Halsema noemt het optreden tegen coronademonstraties tegelijk onvermijdelijk en omstreden.
Na de Black Lives Matter-demonstratie probeerde Amsterdam demonstraties gecontroleerd te laten verlopen, onder meer met stippen op pleinen om afstand te houden.
De coronaprotesten in januari 2021 waren volgens haar anders door de lockdown, grote onvrede en bewuste overtreding van afstandsregels als protestvorm.
Zij vindt demonstratieverboden een zeer zwaar middel, juist omdat mensen weinig andere manieren hadden om zich tegen maatregelen te verzetten.
Amsterdam probeerde afspraken te maken met organisatoren, aantallen te beperken en ingrijpen zo lang mogelijk uit te stellen.
Volgens Halsema lag Amsterdam onder een vergrootglas, waardoor ruimte om mee te bewegen kleiner werd.
Zij onderscheidt demonstraties van rellen door jongeren in wijken; die laatste kwamen in Amsterdam volgens haar relatief weinig voor.
Het politieoptreden als geheel noemt zij noodzakelijk en proportioneel, al kunnen individuele situaties te hard zijn geweest.
Zij stelt dat meer beperkingen op demonstraties eerder politieoptreden afdwingen en daarmee het risico op escalatie vergroten.
Amsterdam vroeg om landelijke richtlijnen voor demonstraties om willekeur tussen gemeenten te voorkomen, maar die kwamen er volgens haar niet echt.
Halsema miste mededogen voor inwoners die het zwaar hadden, terwijl de nadruk volgens haar te veel op repressie kwam te liggen.
Over de Black Lives Matter-demonstratie zegt zij dat de driehoek koos voor laten aflopen omdat ingrijpen waarschijnlijk tot grotere escalatie zou leiden.

Contacten met kabinet en NCTV

Halsema benadrukt dat zij het met het grootste deel van het kabinetsbeleid eens was, ondanks haar kritiek op bepaalde onderdelen.
Zij had door haar Haagse verleden contacten met bewindspersonen en gebruikte die om aandacht te vragen voor sociale gevolgen en uitvoerbaarheid.
Zij noemt drie wegen van invloed: het veiligheidsberaad, rechtstreeks bilateraal contact met het kabinet en contact via de NCTV.
Volgens Halsema speelde NCTV’er Pieter-Jaap Aalbersberg een cruciale adviserende rol, onder meer door kennis van lokale handhaving.
Zij vond de rol van de NCTV zorgvuldig zolang bestuurders uiteindelijk verantwoordelijk bleven voor besluiten.
Halsema vindt dat crisisorganisaties zoals GRIP 4, veiligheidsberaad en noodverordeningen alleen geschikt zijn voor korte periodes.
Zij pleit voor staatsrechtelijke voorbereiding op langdurige crises, zodat democratische controle niet verdwijnt naar moeilijk controleerbare organisaties.
Het veiligheidsberaad functioneerde volgens haar binnen de gegeven context goed, met veel consensus en weinig lekken, maar niet voor zo’n lange periode geschikt.
Zij noemt acht maanden noodverordeningen achteraf een tijdelijke noodconstructie die bij een volgende crisis anders moet worden ingericht.
Over het Katshuis zegt zij dat het bedoeld was voor brede discussie, maar dat de werkelijkheid van ziekenhuizen en verpleeghuizen de ruimte voor vrije discussie sterk beperkte.

Mondkapjes en zomer 2020

In de zomer van 2020 liep het aantal besmettingen in Amsterdam snel op, mede door internationale bezoekers en de drukte in smalle straten.
Halsema wilde samen met burgemeester Aboutaleb een mondkapjesplicht om risico’s zichtbaar te maken, afstand houden te stimuleren en een nieuwe lockdown te voorkomen.
Zij was verbaasd over de stelligheid waarmee het OMT mondkapjes ontraadde, terwijl andere landen ze wel invoerden.
Amsterdam baseerde zich mede op adviezen van het Red Team, dat het oneens was met de scherpe afwijzing van mondkapjes door het OMT.
Het experiment met lokale mondkapjesplicht werd volgens Halsema onder zulke beperkingen toegestaan dat mislukking voorspelbaar was.
Zij erkent dat zo’n maatregel eigenlijk de bevoegdheid van burgemeesters te buiten ging, net als veel andere besluiten in die periode.
Volgens Halsema werd in de zomer van 2020 te laat gezien dat de pandemie opnieuw verslechterde en te lang gedacht dat het een lokaal of regionaal probleem was.
Regionaal beleid bleek volgens haar al snel een fictie, omdat verschillen tussen steden tot ongelijkheid, verwarring en druk vanuit ondernemers leidden.
De beloofde lokale gereedschapskist voor regionale maatregelen kwam volgens Halsema niet echt van de grond, waarna in september weer landelijke maatregelen volgden.
Zij vindt dat er eerder landelijke maatregelen hadden moeten komen, omdat vroegere maatregelen mogelijk minder harde ingrepen nodig hadden gemaakt.

Eindfase en lessen

In januari 2022 schreef Halsema met andere burgemeesters een opiniestuk omdat de dreiging lager was, de logica van maatregelen verdween en burgers uitgeput raakten.
Volgens haar was de situatie door sneltesten, coronapas, opgebouwde controle en de mildere Omicronvariant niet vergelijkbaar met een jaar eerder.
Zij vond dat het kabinet in communicatie verschoof van gezamenlijkheid naar dwingende handhaving, wat de verwijdering tussen overheid en burgers vergrootte.
Binnen het veiligheidsberaad werden boetestatistieken steeds belangrijker, wat volgens Halsema het idee versterkte dat weinig boetes gelijkstond aan te soft optreden.
Zij zegt dat sommige burgemeesters, onder wie zijzelf en Pieter Broertjes, steeds meer protesteerden tegen boetes, boeteverhogingen en aanscherping van maatregelen.
Halsema pleitte in 2022 voor stoppen met beboeten en terugkeer naar advisering of dwingende adviezen, maar dat botste met politieke steun voor sancties.
Voor toekomstige pandemieën noemt zij drie hoofdlessen: betere medische voorbereiding, vanaf het begin aandacht voor sociale ongelijkheid en betere democratische inrichting van langdurige crisisbesturing.
Zij vond dat het latere directoraat-generaal te weinig veranderde aan de sociaal-maatschappelijke aanpak en dat de kracht van de eerste werkgroep onvoldoende werd voortgezet.
Halsema adviseert om lokale praktijkkennis bij nieuwe crises beter te benutten, omdat lokaal bestuur ziet hoe mensen wonen en waar problemen achter de voordeur ontstaan.

Afsluiting

Het verhoor wordt afgesloten en aangekondigd wordt dat later die middag Henk van Essen wordt gehoord.

Actiepunten

Bereid Nederland medisch beter voor op een volgende pandemie met voldoende bedden, IC-capaciteit en medicatie.
Gebruik crisisstructuren zoals GRIP 4, veiligheidsberaad en noodverordeningen alleen kortdurend en richt bij langdurige crises een democratisch controleerbare structuur in.
Zorg bij toekomstige pandemieën voor grondige medische voorbereiding, aandacht voor sociale ongelijkheid en een bestuurlijke inrichting waarin lokale en nationale volksvertegenwoordigers hun controlerende rol kunnen vervullen.
Betrek bij crisisadviezen naast medici ook gedragswetenschappers en weeg gevolgen voor jongeren, huiselijk geweld, vrouwen, armen en mantelzorg mee.
Benut bij een nieuwe crisis de lokale praktijkkennis van gemeenten en burgemeesters over leefomstandigheden en problemen achter de voordeur.